Il-bennejja tat-tempji

Bejn madwar 3600 u 2500 QK, f’Malta ffjorixxiet kultura megalitika straordinarja li l-kisbiet tagħha jgħoddu mal-kbar monumenti tal-Eġittu u tal-Mesopotamja tal-qedem, u f’xi każijiet saħansitra jippreċeduhom. Il-Ġgantija hija eqdem minn Stonehenge u mill-piramidi ta’ Ġiża, u t-tempji huma fost l-eqdem monumenti li joqogħdu waħedhom fid-dinja.

L-ewwel bdiewa

L-ewwel abitanti ħadu l-baħar lejn Malta mis-Sqallija madwar 5900 QK, u ġabu magħhom l-uċuħ tar-raba’, in-nagħaġ, il-mogħoż u l-fuħħar. Matul l-elfejn sena ta’ wara, fil-gżejjer tfaċċat soċjetà tal-biedja. Minn madwar 3600 QK in-nies tagħha bdew jibnu tempji kbar tal-ġebel, u fuq aktar minn elf sena bnew mill-inqas seba’ kumplessi kbar tat-tempji, mingħajr għodda tal-metall, mingħajr rota u mingħajr l-għajnuna ta’ annimali tal-ġarr.

Is-siti ewlenin

Il-Ġgantija (Għawdex). Fuq l-għolja ta’ Xagħra, żewġ tempji b’daħliet separati joqogħdu ġewwa ħajt komuni ta’ barra magħmul minn blokok kbar ta’ ġebel tal-franka kuralliniku. Heritage Malta tpoġġi s-sit fl-Aħħar Neolitiku, f’firxa wiesgħa ta’ madwar 3800 sa 2000 QK, filwaqt li l-bini ewlieni normalment jiġi datat għal madwar 3600–3200 QK. Biċċiet tal-ġibs b’ocra ħamra juru li l-ħitan ta’ ġewwa kienu kkulurati. L-isem ifisser “torri tal-ġgant”: it-tradizzjoni Għawdxija tgħid li bnietu ġgantessa.

Ħaġar Qim u Mnajdra. Żewġ kumplessi ta’ tempji fuq il-kosta tan-nofsinhar qrib il-Qrendi, ta’ aktar minn 5,000 sena u madwar 500 metru bogħod minn xulxin, użati probabbilment mill-istess komunità. F’Mnajdra x-xemx titla’ tikkoinċidi mal-bibien u mal-ġebel tat-tempju tan-nofsinhar fis-solstizzji u fl-ekwinozzi, u dan juri li l-bennejja kienu josservaw is-sema mill-qrib.

It-Tempji ta’ Tarxien. Kumpless ta’ erba’ strutturi megalitiċi fil-wied ċentrali, mibnija fl-Aħħar Neolitiku. It-tempju tan-nofsinhar huwa l-aktar sabiħ, b’rilievi ta’ spirali u annimali domestiċi. Wara madwar 2000 QK, nies li waslu fl-Età tal-Bronż bidlu partijiet mis-sit f’ċimiterju tal-kremazzjoni. Is-sit instab fl-1913 u nħafer mill-1915 sal-1919 taħt id-direzzjoni ta’ Sir Temistokle Zammit.

Ta’ Ħaġrat. Fil-kampanja tal-Mġarr, fil-majjistral ta’ Malta: żewġ bini magħmul minn ġebel tal-franka lokali, wieħed akbar u eqdem b’faċċata mgħawġa u bieb monumentali, u wieħed iżgħar bi pjanta simili. Instab fl-1917 u juri li l-bini monumentali ma kienx limitat għall-kosta.

Skorba. Qrib iż-Żebbiegħ. Mhuwiex daqstant spettakolari li wieħed iħares lejh, imma huwa importanti għar-riċerkaturi: it-tracci tal-ewwel irħula tal-bdiewa taħt it-tempji jgħinu jiddokumentaw l-ewwel fażijiet tal-abitar u tal-bini tat-tempji.

L-istil tal-bini. Ħafna mit-tempji għandhom pjanta simili: kmamar tondi, imsejħa abbsidi, madwar mogħdija ċentrali wara faċċata mgħawġa. Il-ħitan ta’ barra huma blokok kbar ta’ ġebel tal-franka kuralliniku iebes, filwaqt li l-ġebel tal-franka globiġerinu, aktar artab, ġewwa kien minqux bi spirali, pjanti u annimali.

Taħt l-art: l-Ipoġew ta’ Ħal Saflieni

Maħdum fil-blat solidu fil-Paola, dan il-kumpless taħt l-art uniku kien jintuża bħala santwarju u post tad-difna għal ħafna sekli. It-tliet livelli tiegħu jaslu madwar 10 metri taħt l-art. Hawnhekk instabet il-figura żgħira tat-tafal magħrufa bħala l-Mara Rieqda. Kull ġurnata jidħlu biss numru limitat ta’ viżitaturi, u għalhekk it-biljetti jridu jinżammu qabel żmien twil.

Rikonoxximent mill-UNESCO

Il-Ġgantija ġiet irreġistrata bħala Sit tal-Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1980, u ħames tempji oħra (Ta’ Ħaġrat, Skorba, Ħaġar Qim, Mnajdra u Tarxien) żdiedu fl-1992. L-Ipoġew ta’ Ħal Saflieni għandu l-listjar tiegħu stess tal-UNESCO, ukoll mill-1980. Huma rikonoxxuti bħala eżempji straordinarji ta’ arkitettura reliġjuża tal-preistorja.

Id-dekadenza

Madwar 2500 QK il-kultura tat-tempji spiċċat. Ir-raġunijiet (bidla fil-klima, nuqqas ta’ riżorsi jew wasla ta’ popli ġodda) għadhom dibattuti fost l-arkeologi. In-nies tal-Età tal-Bronż li waslu wara ħarqu l-mejtin tagħhom f’Tarxien, u t-tempji ma baqgħux jintużaw.

Żjara

It-tempji huma f’idejn Heritage Malta. Iċċekkja l-ħinijiet tal-ftuħ u l-prezzijiet fis-sit tagħha qabel tmur.

Il-ħarsien tat-tempji llum

It-tempji preistoriċi ta’ Malta mhumiex biss attrazzjonijiet arkeoloġiċi; huma parti minn wirt nazzjonali ħaj. Heritage Malta tieħu ħsieb is-siti u tispjegahom, u l-listjar tal-UNESCO jpoġġi fuq Malta d-dmir li tikkonservahom għall-ġenerazzjonijiet futuri. Il-ħarsien tagħhom jirrikjedi konservazzjoni, turiżmu responsabbli, riċerka, edukazzjoni u rispett lejn il-pajsaġġi u l-komunitajiet tal-madwar. In-nies li jipproteġu l-wirt ta’ Malta llum ikomplu responsabbilità li bdiet mal-komunitajiet li bnew l-ewwel dawn il-monumenti straordinarji.