In-naħla Maltija

In-naħla Maltija (Apis mellifera ruttneri) hija l-insett nazzjonali ta' Malta. In-naħal tal-għasel jgħixu madwar l-Ewropa, l-Afrika u x-Xarq Nofsani, imma din is-sottospeċi tinsab biss fil-Gżejjer Maltin. Wara li għexet maqtugħa min-naħal l-ieħor għal eluf ta' snin, ġiet adattata għas-sjuf sħan u xotti, ix-xtiewi ħfief u l-fjuri selvaġġi tal-gżejjer. Ġiet deskritta uffiċjalment fl-1997, u hija waħda minn għaxar sottospeċijiet tan-naħla tal-għasel tal-Punent li jinstabu fl-Ewropa u minn 33 madwar id-dinja, x'aktarx l-iktar waħda rari.

Kif hi n-naħla Maltija

It-tonalità tagħha hija relattivament skura. Tiflaħ kemm għas-sjuf sħan u xotti, b'sħana li tgħaddi minn 40 grad, kif ukoll għax-xtiewi kesħin, u tkompli taħdem tajjeb anke fi ġranet ta' riħ u sħana. Il-kolonji jżommu l-bejt nadif ħafna, u malajr ineħħu minnu kull ħaġa barranija. Tidher ukoll reżistenti għal ċerti mard u parassiti, u xi kolonji juru reżistenza għall-varroa.

Kontra l-bagħal taż-żunżan, in-naħla Maltija tista' tattakka u toqtol il-bagħal, u meta t-theddida tkun serja xi kolonji jissiġillaw id-daħla tal-bejt bil-propoli biex iżommu l-bagħal barra. In-naħħala jgħidu li ġeneralment tisserreb fir-rebbiegħa u tbiddel ir-reġina fil-ħarifa.

Spiss tissemma bħala naħla aggressiva, imma ħafna naħħala lokali ma jaqblux, u xi wħud jiċċekkjaw il-kolonji mingħajr ingwanti. Ir-reputazzjoni tista' tkun ġejja minn prattiki tal-passat, meta n-naħal kien jinżamm f'qasriet tal-fuħħar u l-ħsad tal-għasel kien invażiv, u dan kien iqajjem ir-reazzjoni difensiva tagħhom.

Għaliex huwa importanti li nsalvawha

Hija parti mill-wirt naturali ta' Malta. In-naħla Maltija hija protetta bil-liġi (L.S. 549.120), u meta l-karatteristiċi lokali tagħha jintilfu ma jistgħux jerġgħu jinġiebu lura bit-trobbija.

Tgħin biex jitfaqqgħu l-fjuri selvaġġi, il-pjanti tax-xagħri u l-uċuħ tar-raba', u tagħmel l-għasel Malti, inkluż l-għasel prezzjuż tas-sagħtar. L-isem antik ta' Malta, Melite, spiss jitqabbad mal-kelma Griega għall-għasel.

L-adattament lokali tagħha jsir aktar importanti hekk kif is-sjuf qed isiru aktar sħan. Naħla li diġà hija adattata għas-sħana u n-nixfa Maltija hija l-aħjar bażi għal trobbija sostenibbli tan-naħal f'klima li qed tinbidel.

Studju tal-2020 minn Galea qabbel in-naħla Maltija man-naħla Taljana (Apis mellifera ligustica): in-naħla Maltija kellha ħafna inqas infestazzjoni tal-varroa u pproduċiet aktar għasel, filwaqt li l-kolonji kollha tan-naħla Taljana tilfu fi żmien sena. Il-ġenetika lokali tista' wkoll tintuża biex jiġi identifikat l-għasel bħala awtentikament Malti, u dan jgħin lill-awtoritajiet jindunaw bil-frodi u jista' jgħolli l-prezz tal-għasel Malti. L-opportunitajiet ekonomiċi jinkludu wkoll l-apiturżmu, ir-riċerka u t-trobbija ta' naħla Maltija mtejba.

Il-Fondazzjoni għall-Konservazzjoni tan-Naħla Maltija

F'Lulju 2022 inħoloq grupp biex iqajjem kuxjenza dwar in-naħla Maltija fost in-naħħala u l-pubbliku, u biex jikkoordina l-ħidma għall-ħarsien tagħha. Aktar tard sar NGO: il-Fondazzjoni għall-Konservazzjoni tan-Naħla Maltija. L-għan ewlieni tagħha huwa li tfassal, tikkoordina u twettaq pjan ta' azzjoni għall-konservazzjoni tan-naħla Maltija, biex isostni t-trobbija sostenibbli tan-naħal f'Malta. L-għanijiet tagħha huma li tagħraf l-importanza tan-naħla għall-ambjent naturali, għat-trobbija tan-naħal u għall-agrikoltura; li tqisha parti mill-wirt naturali ta' Malta li jistħoqqilha konservazzjoni sħiħa; li tħeġġeġ l-għarfien, it-trobbija u r-riċerka; li tgħaqqad u tikkoordina entitajiet, individwi u NGOs interessati; u li titlob pjan biex in-naħla tiġi protetta b'mod komprensiv. Taħdem biss fuq kwistjonijiet relatati man-naħla Maltija. Minkejja r-riżorsi limitati, għamlet diversi inizjattivi:

Wara l-attakki tal-bagħal taż-żunżan fis-sajf tal-2022, ressqet petizzjoni quddiem l-Awtorità għall-Ambjent u r-Riżorsi (ERA) u kienet l-ewwel grupp fil-qasam tan-naħal li talbet azzjoni immedjata.

Flimkien mal-Grow 10 Trees Project qasmet żerriegħa ta' pjanti indiġeni li jipproduċu n-nettar, għall-benefiċċju tan-naħal u tad-dakkara l-oħra.

Fl-20 ta' Mejju 2023, Jum id-Dinja tan-Naħal, nediet kampanja biex in-naħla Maltija tiġi ddikjarata l-insett nazzjonali. Il-kampanja kienet ibbażata fuq studju legali magħmul flimkien ma' akkademiċi tal-Università ta' Malta, li jikkonkludi li l-ħarsien legali permezz tal-leġiżlazzjoni huwa possibbli.

F'Awwissu 2023 ġiet mistiedna għal konferenza fi Franza, organizzata mill-Assoċjazzjoni Internazzjonali għall-Ħarsien tan-Naħla s-Sewda, biex tippreżenta x-xogħol tagħha dwar il-ħarsien legali tan-naħal fl-Unjoni Ewropea.

Torganizza korsijiet ta' introduzzjoni għat-trobbija tan-naħal u l-konservazzjoni tan-naħla Maltija. It-tielet edizzjoni, ta' għaxar sessjonijiet u 20 siegħa ta' taħriġ teoriku u prattiku, intemmet f'Ġunju 2026. Il-parteċipanti jitgħallmu jieħdu ħsieb il-kolonji, jagħrfu l-bdil u l-ħażniet tal-ikel, josservaw sinjali ta' mard u japplikaw prattiki sostenibbli, u jistgħu jingħaqdu mal-inizjattiva "Kustodji tal-Insett Nazzjonali".

Il-Fondazzjoni tgħid ukoll li inizjattivi iżolati, bħall-proġett "Fields of Diversity" li fih it-tkattir tal-irġejjen tan-naħla Maltija, rari jagħtu riżultati dejjiema. Titlob li jittieħdu passi immedjati kontra kull kontaminazzjoni ġenetika min-naħal importat u li l-korpi tal-gvern u l-organizzazzjonijiet volontarji jaħdmu flimkien, billi jiġbru r-riżorsi tagħhom.

It-theddid ewlieni

It-taħlit man-naħal importat. In-naħal u l-irġejjen barranin li jiddaħħlu f'Malta jitgħammru ħielsa man-naħal lokali. Dan jista' jipproduċi ibridi perikolużi għall-bniedem u għat-trobbija tan-naħal, bħan-naħla "Afrikanizzata". Maż-żmien, dan it-taħlit idgħajjef il-karatteristiċi partikolari tan-naħla Maltija, triq bil-mod u indiretta lejn l-estinzjoni. Skont il-Fondazzjoni, l-importazzjoni fuq skala kbira ma kinitx ristretta, u dan jista' jwassal għall-estinzjoni totali tan-naħla Maltija. In-naħal importat jista' wkoll iġib mard, u dan ġara perjodikament f'Malta. Il-Fondazzjoni tikkampanja kontra l-importazzjoni ta' naħal barrani.

Il-bagħal taż-żunżan (Vespa orientalis). Il-bagħal jikkaċċa n-naħal fid-daħla tal-bejt, u jpoġġi l-kolonji taħt tant stress li n-naħal jista' jabbanduna l-bejtiet tiegħu. Fl-2022 ġie rrappurtat li n-naħħala Maltin tilfu madwar 70% tal-kolonji tagħhom minħabba l-bagħal, għalkemm mhux magħruf kemm minnhom kienu ta' razza lokali.

In-naħal invażiv u l-mard. Fl-2024 instabet kolonja tan-naħla żgħira ħamra tal-għasel (Apis florea), speċi Asjatika, ħdejn il-Freeport tal-Birżebbuġa, l-ewwel rekord fl-Ewropa. Inqerdet, imma jista' jasal aktar naħal bl-importazzjoni u jġib mard ġdid. Il-varroa, li daħlet f'Malta fl-1992, tibqa' problema kostanti u qabel qerdet kolonji sħaħ. Il-marda tal-American foulbrood daħlet ukoll bl-importazzjoni, u t-theddid li għadu ma wasalx imma huwa viċin jinkludi l-ħanfusa żgħira tal-bejt (small hive beetle) u l-bagħal Asjatiku.

It-telf tal-fjuri selvaġġi. It-tneħħija tal-veġetazzjoni mal-ġnub tat-triq u mal-ġnub tal-għelieqi u l-użu tal-erbicidi jneħħu l-fjuri li n-naħal jiekol minnhom.

Naħla jew bagħal? Identifika qabel ma taġixxi

In-naħla Maltija hija żgħira u skura, b'wiċċ kannella skur jew iswed, ġisem l-aktar skur b'faxex ħfief, u saqajn qosra spiss mgħobbija bil-polline.

Il-bagħal taż-żunżan huwa ħafna akbar, b'wiċċ jisfar, ġisem kannella-ħamrani b'faxex ħoxnin safra, u saqajn twal.

Grupp ta' naħal f'post mhux mistenni jista' jkun kolonja li ħarbet mill-bagħal. Mhuwiex bejt tal-bagħal. Qatt tisprejja jew teqred insetti qabel ma tkun żgur x'inhuma. Żomm il-bogħod, ħu ritratt jew vidjo jekk ikun sikur, u staqsi lil naħħal jew lill-Fondazzjoni għal pariri.

Kif nittrattaw il-bagħal taż-żunżan

It-tneħħija tal-bejtiet: il-Fondazzjoni ssieħbet ma' kumpanija professjonali tal-kontroll tal-organiżmi li jagħmlu ħsara biex il-bejtiet tal-bagħal jitneħħew b'mod sikur kullimkien f'Malta u Għawdex. It-talba ssir permezz tal-formola fuq maltesehoneybee.org. Huwa servizz bi ħlas, u parti minn kull ħlas tmur favur il-Fondazzjoni.

Il-gaġeġ għall-bagħal: il-Fondazzjoni tbigħ gaġeġ magħmula apposta għall-bagħal, għall-ġonna, is-soqfa u l-gallariji (prezz tal-2026: €40 għall-membri, €45 għall-oħrajn).

Titgħallem aktar: il-Fondazzjoni torganizza workshops dwar kif nagħrfu u nikkontrollaw il-bagħal taż-żunżan.

Kif tista' tgħin

Ħalli l-fjuri selvaġġi mal-ġnub tat-toroq tal-kampanja u tal-għelieqi, u ħawwel is-sagħtar, ir-rosmarin, is-salvja u l-orengla. Evita l-pestiċidi u l-erbicidi.

Ixtri għasel lokali mingħand in-naħħala li jgħixu n-naħla Maltija.

Qatt tixtri jew iġġib naħal jew irġejjen barranin.

Appoġġa l-Fondazzjoni għall-Konservazzjoni tan-Naħla Maltija: ssir sostenitur (€10 fis-sena), ibda tagħmel volontarjat jew, jekk għandek in-naħal, ingħaqad mad-database tan-naħħala tan-naħla Maltija.

Irrapporta minnufih kull ħaġa mhux tas-soltu, bħal naħal żgħir ħafna u ħamrani li jibni xehda waħda miftuħa fuq fergħa, lill-Awtorità għall-Ambjent u r-Riżorsi (ERA) u lill-Fondazzjoni.

Sors: il-Fondazzjoni għall-Konservazzjoni tan-Naħla Maltija (maltesehoneybee.org), TVMnews u l-artikli bil-Malti ta' Wikipedija "Naħla tal-għasel ta' Malta" u "Fondazzjoni għall-Konservazzjoni tan-Naħla Maltija" (CC BY-SA 4.0).