Sentejn ta’ ħakma Franċiża, imbagħad kolonja u bażi navali Brittanika, u assedju kbir ieħor fit-Tieni Gwerra Dinjija.
Dati importanti
Minħabba l-ħabta tas-1798 sal-1964, Malta għaddiet mill-Ordni għall-ħakma Franċiża, imbagħad saret kolonja u bażi navali Brittanika, u ġarrbet bumbardamenti devastanti fit-Tieni Gwerra Dinjija qabel ma kisbet l-indipendenza.
Il-ħakma Franċiża u l-espulsjoni (1798–1800)
F’Ġunju 1798, il-flotta ta’ Napuljun Bonaparte, waqt li kienet qed tmur lejn l-Eġittu, waslet Malta. L-Ordni ta’ San Ġwann, li kienet idgħajfet u ma kienetx aktar il-qawwa militari li kienet fi żmienha, ċediet bla reżistenza sinifikanti. It-truppi Franċiżi okkupaw Valletta u l-fortizzi.
Taħt il-ħakma Franċiża, il-proprjetajiet estensivi tal-Knisja ġew ikkonfiskati, il-Latin ħa post it-Taljan bħala l-lingwa amministrattiva, u l-użanzi u l-liġi Franċiża ġew imposta. Ħafna Maltin ma laqgħux dawn il-bidliet, u ż-żewġ snin li jmiss tar-reżistenza ffjorixxiet.
Il-Maltin u l-forzi Ingliżi ngħaqdu kontra l-Franċiżi fl-1799. Forzi Ingliżi taħt l-Ammirall Sir Alexander Ball blokkaw u mbagħad ħatru Malta fl-1800. Il-garniżjon Franċiż f’Valletta żamm sa fl-1802 qabel ma ċeda.
Malta Brittanika (1814–1964)
Bit-Trattat ta’ Pariġi (1814), Malta saret uffiċjalment kolonja Brittanika. Għal 150 sena, baqgħet taħt il-ħakma Brittanika, bl-Gvernatur jieħu l-poter eżekuttiv u Kunsill Leġiżlattiv nominat u elett jipprovdi konsulenza.
### Il-bażi strateġika
Il-Brittanja kkonsidrat lil Malta primarjament għall-port tagħha. Il-Port il-Kbir sar bażi ewlenija tar-Royal Navy, bid-dokkijiet, l-istabbilimenti kostali u l-faċilitajiet amministrattivi. Il-pożizzjoni ta’ Malta bejn l-Ewropa, l-Afrika ta’ Fuq u l-Kanal ta’ Suez għamlitha strateġikament kritika.
### It-Tieni Gwerra Dinjija (1940–1943)
Meta l-Italja daħlet fit-Tieni Gwerra Dinjija f’Ġunju 1940, Malta saret mira primarja. Ajruplani Ġermaniżi u Taljani bumbardaw il-gżejjer bla waqfien. Valletta, id-dokkijiet u l-ajruporti ġarrbu ħsarat devastanti. Eluf ta’ ċivili nqatlu jew ġew imweġġin. L-ikel u l-fjuwil spiċċaw.
Malta saret gżira-fortizza. Ajruplani tar-RAF iddefendew mill-ajruporti ta’ Luqa u Ħal Far. Il-Port il-Kbir kien taħt attakk kontinwu. F’April 1942, ir-Re Ġorġ VI ta l-Ġorġ Cross lill-gżira kollha — l-unika unità mhux militari li rċeviet l-unur. Illum jidher fuq il-bandiera Maltija.
Sal-1943, il-forzi Alleati kienu ħatru l-Afrika ta’ Fuq, u l-Alleati tal-Punent ippreparaw li jinvadu Sqallija u l-Ewropa kontinentali. Is-sofferenza ta’ Malta naqset, għalkemm l-okkupazzjoni kienet kisbet madwar 1,600 vittma.
### L-iżvilupp wara l-gwerra
Wara l-1945, ir-rwol ta’ Malta bħala bażi navali baqa’ jeżisti, għalkemm b’mod mibdul. Il-preżenza militari Brittanika baqgħet sostanzjali. It-turiżmu beda jiżviluppa. Proċess lejn awtonomija beda fis-snin ħamsin.
L-indipendenza (1964) u wara
Fit-21 ta’ Settembru 1964, Malta kisbet l-indipendenza. Is-sovranità sħiħa ġiet mibdula mill-Brittanja għal gvern Malti, għalkemm ir-Reġina Brittanika baqgħet il-kap tal-istat.
Fit-13 ta’ Diċembru 1974, Malta saret repubblika, b’president elett bħala kap tal-istat.
Fit-31 ta’ Marzu 1979, l-aħħar forzi Ingliżi telqu Malta, u l-bażijiet militari Brittaniki ġew mibdula għall-kontroll Malti. Dan id-data, Jum il-Ħelsien, jimmarka l-indipendenza sħiħa ta’ Malta.
L-integrazzjoni Ewropea
Fl-2004, Malta ingħaqdet mal-Unjoni Ewropea, allinjata mal-istituzzjonijiet u l-istrutturi ekonomiċi Ewropej. Fl-2008, Malta adottat l-euro bħala l-munita tagħha.
Il-wirt tal-ħakma Brittanika
Il-ħakma Brittanika ħalliet impatti dejjiema: l-Ingliż baqa’ lingwa uffiċjali, is-sewqan fuq ix-xellug, it-tradizzjonijiet tal-Common Law fis-sistema legali, u ħafna influwenzi kulturali Brittaniki għadhom viżibbli.
Malta fl-1846: l-ewwel ritratti
Uħud mill-ewwel ritratti li qatt ittieħdu f'Malta, magħmula fl-1846 mill-qassis u fotografu Gallés Calvert Richard Jones bil-proċess il-ġdid tal-calotype. Juru l-Belt Valletta, il-Kottonera u l-kampanja fil-bidu tal-ħakma Ingliża.
Photo: Pi3.124, CC BY-SA 4.0. All photo credits